Ą i Ę – zasady pisowni

W języku polskim zachowały się dwie samogłoski nosowe. Mowa tu o ą i ę, których pisownia sprawia problemy wielu użytkownikom polszczyzny. Co w nich takiego kłopotliwego? Przede wszystkim sposób wymowy. W wielu przypadkach bardzo przypomina on wymowę połączeń om, on, em, en. Dlatego często możemy spotkać się z błędami ortograficznymi, które są wynikiem zastąpienia samogłoski nosowej przez jedno z tych połączeń. Jak się ich ustrzec? Poniżej informacje i wskazówki.

Kiedy piszemy Ą?

Ą jest samogłoską nosową, która występuję w wyrazach rodzimych i całkowicie spolszczonych wyrazach obcego pochodzenia. Piszemy ją:

- przed spółgłoskami szczelinowymi, czyli: s, ś, z, ż, ź, sz, ch, w, f. Przykłady: wąski, ukąś, brązowy, wąż, ugrząźć.

Warto odnotować, że przed spółgłoskami szczelinowymi głoskę Ą wymawiamy zgodnie z pisownią.

- przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi, do których zaliczają się: c, ć, cz, dz, dź, dż. Przykłady: skinąć, pachnący, pączek, rządź.

- przed spółgłoskami zwartymi, do których zaliczają się: p, b, t, d, k, g. Przykłady: kąpać, trąb, błąd, rąbać.

Przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi i zwartymi głoskę ą wymawiamy jako om (rąbać → rombać) lub on (skąd → skont). Od czego to zależy? Jeśli ą znajduje się przed spółgłoską zwartą lub zwarto-szczelinową wargową, powstaje połączenie om. Jeśli po tej spółgłosce nosowej występuje spółgłoska zwarta lub zwarto-szczelinowa zębowa, dziąsłowa lub środkowojęzykowa, powstaje połączenie (on).

Wskazówką, która ułatwi rozpoznanie, czy w danym wyrazie należy napisać Ą, może być forma jego liczby mnogiej. Jeśli dochodzi w niej do wymiany Ą na Ę, jak np. ząb – zęby, dąb – dęby, poprawne będzie zastosowanie samogłoski nosowej.

Ą w formach deklinacyjnych

Deklinacja to odmiana przez przypadki. W języku polskim poddaje się jej rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, liczebniki oraz zaimki. W określonych przypadkach wyrazy otrzymują końcówkę –ą.

- narzędnik liczby pojedynczej dla rodzaju żeńskiego. Przykłady: Spotkam się z twoją mamą. Niosę kubek z herbatą. Bawię się z moją kochaną kotką.

- biernik liczby pojedynczej przymiotników oraz przymiotnikowo odmieniających się zaimków, liczebników i imiesłowów (przymiotnikowych) rodzaju żeńskiego. Przykłady: Spotkałem twoją mamę. Widziałem skaczącą żabę. Czekam tu już szóstą godzinę.

Bardzo ważnym przykładem jest tutaj rzeczownik pani. W bierniku liczby pojedynczej przyjmuje on końcówkę -ą. Np. proszę panią o pomoc. Widziałem panią w teatrze. Wyjątek stanowi natomiast forma proszę pani, której używa się, aby rozpocząć rozmowę lub zwrócić uwagę rozmówcy. W tym przypadku mamy do czynienia z pozostałością dawnej składni dopełniaczowej.

Ą w formach koniugacyjnych

Koniugacja to odmiana czasownika przez osoby, czasy, tryby, liczby, strony i aspekty. W niektórych powstałych w jej wyniku formach konieczne jest zastosowanie litery Ą.

- w trzeciej osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego końcówkę –ą przyjmują czasowniki, które w pierwszej osobie liczby pojedynczej zakończone są na –ę, -em i –am. Przykłady: gotuję – gotują, rozumiem – rozumieją, gram – grają.

- Ą występuje również w formach czasu przeszłego, poprzedzając ł. Co ważne, w takim położeniu traci ona nosowość. Przykłady: przyklasnął (wym. przyklasnoł), zabłysnął (wym. zabłysnoł).

Kiedy piszemy Ę?

Ę, podobnie jak Ą, jest samogłoską nosową, która występuje w wyrazach rodzimych oraz w całkowicie spolszczonych wyrazach obcego pochodzenia. Piszemy ją:

- przed spółgłoskami szczelinowymi, czyli: s, ś, z, ż, ź, sz, ch, w, f. Przykłady: stęchlizna, pięść, mięso, przedsięwzięcie.

- przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi, do których zaliczają się: c, ć, cz, dz, dź, dż. Przykłady: wędzony, uwędź, ręce.

- przed spółgłoskami zwartymi, do których zaliczają się: p, b, t, d, k, g. Przykłady: ręka, sięga, przerębel.

Ę w formach deklinacyjnych

- końcówka -ę występuje w bierniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego. Przykłady: książkę, szklankę, dziewczynę.

- końcówka –ę występuje też w mianowniku i bierniku niektórych rzeczowników rodzaju nijakiego. Przykłady: ramię, dziecię, imię.

Co ważne, Ę w pozycji wygłosowej można wymawiać zarówno bez nosowości (jako e), jak i z lekką nosowością. Drugi sposób wymowy uważany jest za bardziej staranny.

Ę w formach koniugacyjnych

- końcówka –ę występuje w pierwszej osobie czasu teraźniejszego i przyszłego prostego, jeśli czasowniki w drugiej osobie zakończone są na –esz, -isz, -ysz. Przykłady: robię (robisz), piszę (piszesz), liczę (liczysz).

- Ę występuje również w formach czasu przeszłego przed literami l i ł. Przykłady: płynęła, płynęli, płynęły, upięła, upięli, upięły. Tak położoną samogłoskę Ę można realizować zarówno bez nosowości (jako e), jak i z delikatną nosowością. I w tym przypadku drugi rodzaj wymowy uważany jest za bardziej staranny.

Komentarze

~ Marek
4/11/18 8:11 PM
Huj
~ Staś
4/10/18 7:05 PM
Polecam :-)
~ Mery
4/7/18 6:53 AM
Bardzo mi się to przydało dzięki
~ Wolfix
4/5/18 3:17 PM
nie pzepadam za polakiem ale to jest pzydatne ...... Naprawdę !!!
~ Jola
3/25/18 10:54 AM
Fascynujace! Nie pamietam uczenia sie o spolgloskach szczelinowych, zwarto-szczelinowych i zwartych w szkole, ale moze moja pamiec nie jest najlepsza albo, pewnie bardziej prawdopodobne, nie sluchalam bardzo uwaznie w czasie moich lekcji jezyka polskiego. W kazdym razie uwazam, ze te informacje sa bardzo ciekawe i uzyteczne. Bardzo dziekuje autorom za opublikowanie tak wspanialych materialow ortograficznych :-)
~ Mariusz
3/19/18 2:07 PM
spoko
~ janekkradzejfiranek
3/10/18 10:24 AM
2/10
~ Nienienienie
2/5/18 9:22 PM
Może być
~ pilo
1/24/18 7:09 PM
spoko