Ą i Ę – zasady pisowni

W języku polskim zachowały się dwie samogłoski nosowe. Mowa tu o ą i ę, których pisownia sprawia problemy wielu użytkownikom polszczyzny. Co w nich takiego kłopotliwego? Przede wszystkim sposób wymowy. W wielu przypadkach bardzo przypomina on wymowę połączeń om, on, em, en. Dlatego często możemy spotkać się z błędami ortograficznymi, które są wynikiem zastąpienia samogłoski nosowej przez jedno z tych połączeń. Jak się ich ustrzec? Poniżej informacje i wskazówki.

Kiedy piszemy Ą?

Ą jest samogłoską nosową, która występuję w wyrazach rodzimych i całkowicie spolszczonych wyrazach obcego pochodzenia. Piszemy ją:

- przed spółgłoskami szczelinowymi, czyli: s, ś, z, ż, ź, sz, ch, w, f. Przykłady: wąski, ukąś, brązowy, wąż, ugrząźć.

Warto odnotować, że przed spółgłoskami szczelinowymi głoskę Ą wymawiamy zgodnie z pisownią.

- przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi, do których zaliczają się: c, ć, cz, dz, dź, dż. Przykłady: skinąć, pachnący, pączek, rządź.

- przed spółgłoskami zwartymi, do których zaliczają się: p, b, t, d, k, g. Przykłady: kąpać, trąb, błąd, rąbać.

Przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi i zwartymi głoskę ą wymawiamy jako om (rąbać → rombać) lub on (skąd → skont). Od czego to zależy? Jeśli ą znajduje się przed spółgłoską zwartą lub zwarto-szczelinową wargową, powstaje połączenie om. Jeśli po tej spółgłosce nosowej występuje spółgłoska zwarta lub zwarto-szczelinowa zębowa, dziąsłowa lub środkowojęzykowa, powstaje połączenie (on).

Wskazówką, która ułatwi rozpoznanie, czy w danym wyrazie należy napisać Ą, może być forma jego liczby mnogiej. Jeśli dochodzi w niej do wymiany Ą na Ę, jak np. ząb – zęby, dąb – dęby, poprawne będzie zastosowanie samogłoski nosowej.

Ą w formach deklinacyjnych

Deklinacja to odmiana przez przypadki. W języku polskim poddaje się jej rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, liczebniki oraz zaimki. W określonych przypadkach wyrazy otrzymują końcówkę –ą.

- narzędnik liczby pojedynczej dla rodzaju żeńskiego. Przykłady: Spotkam się z twoją mamą. Niosę kubek z herbatą. Bawię się z moją kochaną kotką.

- biernik liczby pojedynczej przymiotników oraz przymiotnikowo odmieniających się zaimków, liczebników i imiesłowów (przymiotnikowych) rodzaju żeńskiego. Przykłady: Spotkałem twoją mamę. Widziałem skaczącą żabę. Czekam tu już szóstą godzinę.

Bardzo ważnym przykładem jest tutaj rzeczownik pani. W bierniku liczby pojedynczej przyjmuje on końcówkę -ą. Np. proszę panią o pomoc. Widziałem panią w teatrze. Wyjątek stanowi natomiast forma proszę pani, której używa się, aby rozpocząć rozmowę lub zwrócić uwagę rozmówcy. W tym przypadku mamy do czynienia z pozostałością dawnej składni dopełniaczowej.

Ą w formach koniugacyjnych

Koniugacja to odmiana czasownika przez osoby, czasy, tryby, liczby, strony i aspekty. W niektórych powstałych w jej wyniku formach konieczne jest zastosowanie litery Ą.

- w trzeciej osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego końcówkę –ą przyjmują czasowniki, które w pierwszej osobie liczby pojedynczej zakończone są na –ę, -em i –am. Przykłady: gotuję – gotują, rozumiem – rozumieją, gram – grają.

- Ą występuje również w formach czasu przeszłego, poprzedzając ł. Co ważne, w takim położeniu traci ona nosowość. Przykłady: przyklasnął (wym. przyklasnoł), zabłysnął (wym. zabłysnoł).

Kiedy piszemy Ę?

Ę, podobnie jak Ą, jest samogłoską nosową, która występuje w wyrazach rodzimych oraz w całkowicie spolszczonych wyrazach obcego pochodzenia. Piszemy ją:

- przed spółgłoskami szczelinowymi, czyli: s, ś, z, ż, ź, sz, ch, w, f. Przykłady: stęchlizna, pięść, mięso, przedsięwzięcie.

- przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi, do których zaliczają się: c, ć, cz, dz, dź, dż. Przykłady: wędzony, uwędź, ręce.

- przed spółgłoskami zwartymi, do których zaliczają się: p, b, t, d, k, g. Przykłady: ręka, sięga, przerębel.

Ę w formach deklinacyjnych

- końcówka -ę występuje w bierniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego. Przykłady: książkę, szklankę, dziewczynę.

- końcówka –ę występuje też w mianowniku i bierniku niektórych rzeczowników rodzaju nijakiego. Przykłady: ramię, dziecię, imię.

Co ważne, Ę w pozycji wygłosowej można wymawiać zarówno bez nosowości (jako e), jak i z lekką nosowością. Drugi sposób wymowy uważany jest za bardziej staranny.

Ę w formach koniugacyjnych

- końcówka –ę występuje w pierwszej osobie czasu teraźniejszego i przyszłego prostego, jeśli czasowniki w drugiej osobie zakończone są na –esz, -isz, -ysz. Przykłady: robię (robisz), piszę (piszesz), liczę (liczysz).

- Ę występuje również w formach czasu przeszłego przed literami l i ł. Przykłady: płynęła, płynęli, płynęły, upięła, upięli, upięły. Tak położoną samogłoskę Ę można realizować zarówno bez nosowości (jako e), jak i z delikatną nosowością. I w tym przypadku drugi rodzaj wymowy uważany jest za bardziej staranny.

Komentarze

~ Oliwiatime
6/18/18 2:10 PM
Ok :)
~ #1234
5/19/18 2:40 PM
Spoko
~ Ivan
5/6/18 2:35 AM
POLISH NASAL VOWELS AND UKRAINIAN CORRESPONDENCES Close languages can have very specific characteristics that make some rules. We think it’s fair to mention the Polish ą ę /On~ /En~/ that are nasal vowels, like French –en, in, on. Taking into consideration the www.ortograf.pl, we anlysed the Polish spelling rules and compared them to Ukrainian and Russian words. POLISH UKRAINIAN RUSSIAN Ą – before s/s’/z/z’/zh/sz/ch/v/f: Wąski Ukąś Brązowy Wąż Ugrząźć -before c, ć, cz, dz, dź, dż: skinąć pachnący pączek rządź -before p, b, t, d, k, g: kąpać trąb błąd rąbać • Change of Ą into Ę in Plural: ząb – zęby dąb – dęby -in Instrumental Case feminine gender: Z twoją z herbatą z moją kotką -in Genetive Case of adjectives and adjectivised pronouns , numbers and participles of minine gender: skaczącą żabę szóstą godzinę -in the 3rd peson Present Tense Plural: Change of –ę, -em ,–am to Ą: gotuję – gotują, rozumiem – rozumieją, gram – grają -in the Past Tense forms before ł: Przyklasnoł zabłysnoł Vuz’kyj Vkusy *bronza (bronzovyj) Vuzh Vhryzty Skynuty Paxnuchyj Pampushok uriaduj kupaty trub *bludyty/blud rubaty zub-zuby dub-duby’ Z tvojeju - Z mojeju kishkoju Strybajuchu zhabu Shostu hodynu Hotuje-hotujut’ Rozumiju-rozumijut’ Hraju-hrajut’ Popleskav zablyskav -uzkij -ukusit’ Bronzavyj -uzh -ugryzt’ Sbrosit’ Paxnushchij Ponchik Upravliaj Kupat’ Trub - Rubit’ Zub-zuby Dub-duby” S tvajiej S majiej koshkaj Skachiushchiuju liagushku Shestoj ch’ias Gatovl’iu-gatovl’iat - Igraju-igrajut -popl’ieskal Zablist’iel Ą- U-U Ą –O-O Ą- Y-Y” Ą –U— Ą-Am-O Ą- IA- Ą-U-U Ą- Ę=>U-U=>U-U Ą –Ej-Aj Ą – Ej-Oj—Aj-Aj Ą – Ą—Ju-u—iuJ-0 Ą – Ę – U-U-oJ-0 Ę- Ą –-E-Ut’—IU-iAt AM- Ą—jU-jUt’—jU-jUt O Ł –AV-AL O Ł-AV-ieL Ę: -before s, ś, z, ż, ź, sz, ch, w, f: stęchlizna pięść mięso przedsięwzięcie -before c, ć, cz, dz, dź, dż: wędzony uwędź ręce -before p, b, t, d, k, g: Ręka Sięga Przerębel -in the Genetive Case Singular feminine gender: książkę szklankę dziewczynę -in the Accusative and Genetive Cases of some nouns of neuter gender: Ramię dziecię imię -in the 1st person Present and Past S imple Tenses, if in the 2nd person they have endings –esz, -isz, -ysz: robię (robisz) piszę (piszesz) liczę (liczysz) -in the forms of the Past tense before l and ł: płynęła, płynęli, płynęły upięła, upięli, upięły Stuxlenist’ P’jast’ M’jaso Pidpryjemstvo *vyndzenyj (dialect) *zavyndzy ruky ruka s’jaha(je) 0 Knyzhky Skl’ianky Divchyny Rameno Dity/ditej Im’ja/imeni Robl’iu-robysh Pyshu-pyshesh Lichu-lichysh Plyla,plyly,(plyvly, plyvaly) nap’jala, nap’jaly -Tuxlast’ P’iad’ M’iasa Pr’iedpr’ijat’ije Kopch’ienyj Zakapti Ruk’i Ruka 0 Prorub’ Kn’izhk’i 0 D’ievushk’i - D’iet’iej Im’ia/im’ien’i 0—0 P’ishu-p’ishesh 0--0 Plyla, plyl’i 0--0 Ę—U—U Ę—jA-iA IĘ—jA--jA. I Ę—jEm-ijA Ę- YN-0 Ę—YN-0 Ę—U—U Ę—U—U IĘ—jA— Ę—0—U Ę—Y—I Ę—Y—0 Ę—Y—I i Ę—E—0 iĘ—Y/Ej—I/IEj i Ę—iA/nI—iA—n’I i Ę—IU—0 i Ę—U—U i Ę—U—0 Ę ł/l—YL/YVL-Y”L/Y”L’ Ę ł/l--jAL
~ Marek
4/11/18 8:11 PM
Huj
~ Staś
4/10/18 7:05 PM
Polecam :-)
~ Mery
4/7/18 6:53 AM
Bardzo mi się to przydało dzięki
~ Wolfix
4/5/18 3:17 PM
nie pzepadam za polakiem ale to jest pzydatne ...... Naprawdę !!!
~ Jola
3/25/18 10:54 AM
Fascynujace! Nie pamietam uczenia sie o spolgloskach szczelinowych, zwarto-szczelinowych i zwartych w szkole, ale moze moja pamiec nie jest najlepsza albo, pewnie bardziej prawdopodobne, nie sluchalam bardzo uwaznie w czasie moich lekcji jezyka polskiego. W kazdym razie uwazam, ze te informacje sa bardzo ciekawe i uzyteczne. Bardzo dziekuje autorom za opublikowanie tak wspanialych materialow ortograficznych :-)
~ Mariusz
3/19/18 2:07 PM
spoko
~ janekkradzejfiranek
3/10/18 10:24 AM
2/10
~ Nienienienie
2/5/18 9:22 PM
Może być
~ pilo
1/24/18 7:09 PM
spoko