Samogłoski - ogólna charakterystyka

Samogłoska jest głoską, która powstaje przy udziale więzadeł głosowych. W czasie jej artykulacji strumień powietrza przepływa przez kanał głosowy, nie napotykając przeszkód (dochodzi do rozwarcia narządów mowy). Właśnie dlatego podczas wymowy samogłoski słyszalna jest tylko jedna głoska.

Najważniejszymi cechami artykulacyjnymi samogłosek są wysoka głośność (wyższa niż w przypadku spółgłosek) oraz możliwość przedłużania ich wymowy. Główną funkcją jest pełnienie roli ośrodka sylaby. Co ważne, wszystkie samogłoski są dźwięczne.

We współczesnej polszczyźnie występuje 8 samogłosek. Są to: A, Ą, E, Ę, I, O, U, Y. O kreskowane (Ó) jest wynikającym z historii języka polskiego i zachodzących w jego obrębie zmian rodzajem zapisu samogłoski U.

Wśród występujących w naszym języku samogłosek możemy wyróżnić ustne (A, E, I, O, U, Y) oraz nosowe (Ą, Ę). Podczas artykulacji tych drugich wydychane powietrze przepływa zarówno przez jamę ustną, jak i przez jamę nosową.
Pisownia połączeń literowych O, E + spółgłoska nosowa

Połączenia literowe O, E + spółgłoska nosowa (M, N) mogą sprawiać problemy z zapisem ze względu na wymowę do samogłosek nosowych. Istnieją jednak pewne reguły, które znacznie ułatwiają wybór właściwej formy zapisu. Wiążą się one z pochodzeniem wyrazów.

Połączenia om, on, em, en piszemy w wyrazach zapożyczonych:

— Przed spółgłoskami zwartymi (P, B, T, D, K, G) i zwarto-szczelinowymi (C, Ć, CZ, DZ, DŹ, DŻ). Przykłady: embargo, prezentacja, kontener, potencjał, tempo.

— Przed spółgłoskami szczelinowymi (F, W, S, Z, SZ, CH), gdy możliwa jest dwojaka wymowa. Przykłady: sensacja (wym. sensacja lub sęsacja), rekonwalescent (wym. rekonwalescent lub rekąwalescent).

Połączenia om, on, em, en piszemy w wyrazach rodzimych:

— Przed przyrostkami -ka, -ko. Przykłady: kromka,onko, karczemka, stajenka.

Końcówkę -om piszemy:

— W celowniku liczby mnogiej rzeczowników wszystkich rodzajów. Przykłady: Powiedziałam o tym wszystkim koleżankom. Dałem prezenty dzieciom. Przekażemy pieniądze panom.

Pisownia grup spółgłoskowych ns, rs, nz

Grupy spółgłoskowe ns, rs, nz, występują wyłącznie w wyrazach zapożyczonych. Przykłady: ofensywny, personalizacja, cenzura. Warto odnotować, że ich pisownia jest zgodna z ogólnopolską normą wymowy. Na jej formę nie wpływają ani wymowa udźwięczniająca (charakterystyczna dla Małopolski i Wielkopolski, np. ofensywny – ofenzywny) ani poprawna w przypadku niektórych wyrazów z takimi połączeniami wymowa wtórnych samogłosek nosowych przed spółgłoskami szczelinowymi (np. cęzura).

Zasady użycia liter I, J

Jedną z par głosek, których zapis może sprawiać problemy, są samogłoska I oraz spółgłoska J. Wybór jednego z wariantów pisowni znacznie ułatwi poznanie funkcji I oraz reguł pisowni obu tych liter.

Funkcje litery I

W polskiej ortografii litera I pełni cztery funkcje:

— Oznacza samogłoskę I. Stoi wówczas na początku wyrazu (w nagłosie), przed spółgłoską lub na końcu wyrazu (w wygłosie). Przykłady: igła, kamizelka, kreski.

— Oznacza miękkość spółgłoski, po której występuje, lecz tylko wtedy, gdy po I stoi inna samogłoska. Przykłady: cierpienie, siemię. Warto pamiętać, że w takiej pozycji I nie tworzy sylaby.

— W wyrazach obcego pochodzenia I może oznaczać głoskę J. Przykłady: dermatologia (wym. dermatolog’ja), patriota (wym. patr’jota). Co ważne, po spółgłoskach wargowych miękkich (B’, P’, F’) możliwa jest także wymowa bez J (np. parafia, wym. paraf’a).

— W zakończeniach wyrazów I może oznaczać połączenie JI. Przykłady: Pikarz dwoi się i troi w defensywie (wym. dwoji, troji). Dawno nie widziałam Mai (Maji).

Pisownia J, I na początku wyrazów:

— Przed samogłoskami na początku wyrazów należy zapisywać literę J. Przykłady: jajko, jeż, jedynka.

— Przed spółgłoskami na początku wyrazów należy zapisywać literę I. Przykłady: igła, Indie, Iwona.

Pisownia J, I po spółgłoskach:

— Po większości spółgłosek, zarówno przed samogłoskami, jak i spółgłoskami, należy pisać I. Przykłady: biedronka, kalafior, kieszeń. Wyjątkami od tej reguły są nieliczne wyrazy obcego pochodzenia, np. babeszjoza, Skopje.

— Po kończących się spółgłoską przedrostkach, które dodawane są do wyrazów zaczynających się literą J, należy zapisywać tę właśnie literę. Przykłady: odjazd, zjeść.

— Po spółgłoskach S, C, Z przed samogłoskami, jeśli wymawia się połączenia SJ, CJ, ZJ, należy zapisywać literę J. Przykłady: pasja, poezja, Grecja. Jeśli wymawia się spółgłoskę S, C, Z lub jej zmiękczoną wersję (Ś, Ć, Ź), należy zapisać I. Przykłady: Zimbabwe (wym. Zimbabwe), sierota (wym. śerota).

— Po samogłosce, jeśli wskazuje na to wymowa, należy pisać literę J. Przykłady: stajnia, kojec, pająk.

Pisownia końcówek –ji, -i lub –ii w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na –ja lub –ia:

— Jeśli rzeczownik zakończony jest na –ja występujące po S, C, Z, otrzymuje w tych przypadkach końcówkę –ji. Przykłady: Azji, korporacji, pasji.

— Rzeczowniki zakończone na –ja występujące po samogłosce w przypadkach tych otrzymują końcówkę –i. Przykłady: aleja – alei, ukleja – uklei.

— Rzeczowniki zakończone na –ia przyjmują w tych przypadkach zakończenie –i lub –ii. Zależne jest to od pochodzenia wyrazu oraz sposobu jego wymowy:

* jeśli końcówka –ia występuje po spółgłoskach P, B, F, W, M, to w wyrazach rodzimych należy napisać –i, a w wyrazach obcych –ii. Przykłady: skrobi, ziemi, filozofii, epidemii.

Jeśli końcówka –ia występuje po literach T, D, R, L, K, G, CH (ma to miejsce w wyrazach zapożyczonych), należy pisać ­–ii. Przykłady: empatii, Zelandii, Bułgarii.

Jeśli końcówka –ia występuje po literze N, to wyrazach, których zakończenie w mianowniku wymawiane jest jako –ńa, należy pisać ­–i. Przykłady: dyni, babuni. Jeśli natomiast końcówka ta wymawiana jest jako –ńja, należy pisać –ii. Przykłady: Danii, ironii.

Warto zapamiętać, że rzeczowników obcych zakończonych w mianowniku na –ja oraz –ia dopełniacz liczby pojedynczej i dopełniacz liczby mnogiej przyjmują taką samą postać. Przykłady: tej sympatiitych sympatii, tej lekcji tych lekcji.

Komentarze