Pisownia łączna i rozdzielna

Pisownia łączna i rozdzielna - ogólna charakterystyka, zasady pisowni

W polskiej ortografii zasady pisowni łącznej i rozdzielnej oparte są na konwencji. W zapisie połączeń wyrazowych dominuje pisownia rozdzielna. Są jednak pewne wyjątki. Należą do nich zrosty oraz określone konstrukcje gramatyczne.

Zrosty, zestawienia, połączenia i wyrażenia

Zrostami nazywamy takie połączenia wyrazowe, które tworzą samodzielny, posiadający jeden akcent główny wyraz. Co ważne, elementy składowe zrostów tracą swoją niezależność znaczeniową.

Przykłady: maminsynek (mamin+synek), wiarygodny (wiary+godny), siedemset (siedem+set[ek]).

We współczesnej polszczyźnie wyróżniamy następujące rodzaje zrostów:

• takie, których pierwszy człon się nie odmienia, np. maminsynek, maminsynka;
• takie, których pierwszy człon się odmienia, np. Białystok, w Białymstoku;
• takie, których pierwszy człon występuje w dwóch formach — odmiennej i nieodmiennej, np. Wielkanoc, Wielkanocy, Wielkanocą a Wielkanoc, Wielkiejnocy, Wielkąnocą.
      
Czym jest zestawienie i jak należy je zapisać?

Obok zrostów w języku polskim funkcjonują także zestawienia. To tworzące całość znaczeniową połączenia składające się z dwóch lub więcej wyrazów, które zapisywane są osobno.

Przykłady: sto dwadzieścia pięć, pieskie życie, boża krówka.

Osobno zapisujemy również zestawienia, w których jeden człon określa drugi. Przykład: lekarz chirurg (to lekarz, którego specjalizacją jest chirurgia).

Połączenia, których pierwszy człon jest przysłówkiem, a drugi imiesłowem lub przymiotnikiem

Połączenia składające się z przysłówka oraz następującego po nim imiesłowu lub przymiotnika, który jest przez ten przysłówek określany, zazwyczaj zapisujemy rozdzielnie. Przykłady: dziko rosnący, świeżo malowane, zdalnie sterowana.

Od tej reguły istnieją jednak pewne wyjątki, których pisownię determinuje znaczenie. Połączenia o znaczeniu odnoszącym się do trwałej właściwości/cechy zapisujemy łącznie.

Przykłady: zestaw głośnomówiący a głośno mówiący przewodnik, klej szybkoschnący a szybko schnąca tkanina.

Przymiotniki złożone

Przymiotniki złożone, które składają się z dwóch lub więcej członów nierównorzędnych znaczeniowo, piszemy łącznie.

Przykłady: jasnoniebieski, rzymskokatolicki, przeszłoroczny (z zeszłego roku, ale przeszło roczny – trwający więcej niż rok), żółtobrązowobrunatny, bezwłasnowolny, czterdziestiosiedmioipółletni.

Wyrażenia przyimkowe

Wyrażenia przyimkowe to połączenia przyimków z rzeczownikami, przysłówkami, zaimkami i liczebnikami. Zazwyczaj są one pisane osobno. Przykłady: od dawna, nade mną, bez ustanku, po trzecie. Wyjątkami są tutaj połączenia przyimkowe, które stały się zrostami, np. zatem, zarówno, dotychczas, nadaremnie, naprawdę itd.

Pisownia wyrazów z przedrostkami

W języku polskim przedrostki, niezależnie od ich pochodzenia, zapisujemy łącznie z wyrazami, do których są dodawane. Przykłady: arcymistrz, ekstranowoczesny, superszybki, ponadczasowy itp. Jeśli po przedrostku następuje wyraz pisany wielką literą, między przedrostkiem a wyrazem umieszczamy łącznik: pseudo-Polak, super-Amerykanin.

Pisownia łączna i rozdzielna określonych konstrukcji gramatycznych

Pisownia cząstek wyrazów

Następujące cząstki wyrazów: -ąd, -ędy, -dziesiąt, -dziesty, -dzieści, -inąd, -kolwiek, -kroć, -krotny, -krotnie, -mość, -nasty, -naście, -set zawsze zapisujemy łącznie. Przykłady: skądinąd, którędy, siedmiokrotny, siedemnasty.

Końcówki ­–(e)m, –e(ś), –(e)śmy, –(e)ście

Końcówki te, niezależnie od tego, po jakiej części mowy występują, zawsze piszemy łącznie. Przykłady: nauczyłem się, we Wrocławiuś dawno nie był, samochodum nie odpalił, w Krakowieśmy dawno nie byli.

W zapisie możliwe jest również stosowanie łącznika. Przykład: tam-eście dawno nie byli.

Cząstki –bym, –byś, –by, –byśmy, –byście

Cząstki –bym, –byś, –by, –byśmy, –byście w języku polskim zapisywane mogą być łącznie lub rozłącznie.

Pisownia łączna:

• z osobowymi formami czasowników (np. zjadłbym, poszłabyś, napisalibyście, dziecko wypiłoby sok);
• z osobowymi formami czasowników użytymi w funkcji bezosobowej (np. wydawałoby się, że to niemożliwe);
• z partykułami (np. alebym, anibym, ażbym, jednakbyś, wszakbym) ;
• ze spójnikami (np. bobyś, alebyście, tobyś, więcbyście);
• w wyrazach porównawczych jakby, jakoby, niby. Przykłady: Tańczysz, jakbyś trenowała od kilku lat.
      
Pisownia rozdzielna:

• po nieosobowych formach czasownika, a więc po bezokoliczniku, formach zakończonych na –no i –to oraz po wyrazach o funkcji czasownikowej (można, trzeba, warto, wolno itp.). Przykłady: Zapisać by to trzeba. Tym sposobem na pewno zachęcono by go do akcji. Trzeba by to wiedzieć;
• po rzeczownikach, imiesłowach przymiotnikowych, przysłówkach, liczebnikach, zaimkach. Przykłady: Tramwajem by nie pojechała. Zielony by się zrobił od tego jedzenia. Drugi by był najlepszy.

Komentarze