RZ i Ż – zasady pisowni

We współczesnej polszczyźnie przedniojęzykowo-dziąsłowa bezdźwięczna głoska szczelinowa Ż może być zapisywana jako Ż lub jako połączenie liter RZ. Dzisiaj różnica w brzmieniu nie jest słyszalna. Jednakże przed laty obie głoski wymawiano inaczej. W wyrazach, w których obecnie znajduje się RZ, niegdyś funkcjonowało miękkie R (R’), wciąż obecne w niektórych językach słowiańskich (np. ros. morie a pol. morze). Z czasem, pod wpływem zmian zachodzących w wymowie, dołączyła do niego spółgłoska Ż. W jej sąsiedztwie miękkie R stopniowo zanikało, aż stało się zupełnie niesłyszalne.

Ż – zasady pisowni

Ż piszemy, gdy w wyrazie i w odmianie lub w formie pokrewnej zachodzą następujące wymiany:
    
Ż na DZ, przykłady: koleżanki – koledzy, księża – księdza
Ż na G, przykłady: książka – księga, odważnik – waga
Ż na H, przykłady: watażka – wataha, drużyna – druh
Ż na S, przykłady: niżej – nisko, węższy – wąski
Ż na Z, przykłady: każę ­– kazać, obrażony – obraza
Ż na Ź (ZI), przykłady: zamrożony – mroźny, duży – duzi

W wielu wyrazach Ż występuje po literach R, L, Ł:
Przykłady: rżnąć, zelżał, łże
Od tej reguły istnieją jednak wyjątki, jak np. współrzędny, półrzadka.

Ż piszemy, gdy wchodzi ono w skład partykuły -że lub -ż.
Przykłady: jakże, wszakże, jakiż, takiż

Ż występuje także po literze N w wyrazach zapożyczonych
Przykłady: branża, rewanż

Ż należy pisać też w następujących wyrazach rodzimych: gżegżółka, piegża, mżawka, wżdy oraz zawżdy, a także we wszystkich pochodzących od nich formacjach, Przykład: mży

RZ – zasady pisowni

RZ piszemy, gdy w wyrazie i odmianie lub w formie pokrewnej zachodzą następujące wymiany:
    
RZ na R, przykłady: marzec – marca, wierzyć – wiara  
RZ na RR, przykłady: mirze – mirra, Canberze – Canberra

RZ występuje także w następujących końcówkach wyrazów: -erz, –arz, –mierz, –mistrz
Przykłady: harcerz, tancerz, mocarz, malarz, wodomierz, Włodzimierz, ogniomistrz, kapelmistrz

Od tej reguły istnieją jednak pewne wyjątki:
np. instruktarz (książka z instrukcjami) a instruktaż (szkolenie)
masarz (pracownik masarni) a masaż (masowanie)
słowo lemiesz (element pługa, kość czaszki)

RZ występuje też po następujących spółgłoskach: P, B, T, D, K, G, CH, J. Tutaj warto odnotować, że po spółgłoskach bezdźwięcznych, a więc po P, T, K i CH, RZ wymawiane jest w sposób bezdźwięczny, jak SZ (np. kszak).
Przykłady: przodek, brzeg, strzał, drzwi, krzak, rozgrzany, chrzan, obejrz

Istnieje wiele wyjątków od przedstawionej tu reguły.
Przykłady: babsztyl, bukszpan, całokształt, kształcić, kształt, kształtny, kszyk (gatunek ptaka), odszkodowanie, przedszkole, riksza, ukształtowanie, weltszmerc, wykształcenie, Kapsztad, Łapsze, Pszczyna, Pszów, pszczoła, pszenica, pszenżyto, słupszczanin, hochsztapler.

Wyjątkami od powyższej reguły są także formy wyższe i najwyższe przymiotników utworzonych przez dodanie przyrostka –szy
Przykłady: najlepszy, najszybszy, krótszy, prędszy, największy, najpilniejszy

Po spółgłoskach P, B, T, D, K, G, CH, J piszemy Ż, jeśli dodajemy do nich partykułę –że, np. zróbże, ugotujże. Podobna sytuacja zachodzi wówczas, gdy rozpoczynający się literą Ż rdzeń wyrazu znajduje się po przedrostku zakończonym na jedną z tych spółgłosek (obżartuch, zżyty).

Duża liczba wyjątków oraz zatarcie się różnic w wymowie mogą utrudniać wybór pomiędzy RZ a Ż. Jeśli wymienione tu reguły nie przyniosą ostatecznego rozstrzygnięcia, odpowiedzi należy poszukać w słowniku ortograficznym.

Komentarze

~ SZUMI.PL
3/26/20, 10:16 AM
bardzo dużo ale morze być.POzdrawiam
~ Pysia
3/24/20, 6:44 PM
Ja widzę wszystko
~ MONGRAAL ON 0 PING
3/24/20, 11:45 AM
ortografia-100:(
~ Vexe
3/5/20, 6:49 PM
Morzna było krucej.
~ Pati
2/9/20, 8:52 PM
To nie musicie wszystkiego zrzynać z neta tylko może sami byście napisali, a nie się rozleniwiło towarzystwo. Teraz to tylko odrabianie lekcji=internet.
~ gekon
1/21/20, 7:21 PM
długie xD
~ Ten mądry
1/8/20, 10:05 AM
Jak pisałem Pudzian Pudzianowski tacy ludzie są żałośni
~ Pudzian Pudzianowski
1/8/20, 9:55 AM
Przeczytałem wszystkie komentarze i wszyscy poprpstu+1 do inteligencji
~ Pati
10/30/19, 7:44 PM
Po pierwsze można sobie skrócić to a po drugie umiecie ortografie?! Bo nie widać ❌
~ Pati
10/30/19, 7:16 PM
Super! Nauczyłam się wszystkiego :)
~ AMELKA
10/29/19, 5:08 PM
Super troche pomogło
~ pmpadelko
8/13/19, 6:01 PM
dobre. Pomogło ale trochę za długie
~ Seba
7/31/19, 10:57 AM
Długie można było krucej napisać
~ Adrian
6/13/19, 6:00 AM
Jak to wszystko czytam paruje mi muzg
~ KtośNaPewno
5/29/19, 6:28 PM
Ocena: 4/5 P.S czytałem to PÓŁ GODZINY żeby się nauczyć (nie bierz tego na siebie)
~ KtośNaPewno
5/29/19, 6:24 PM
Pomogło, ale za bardzo się rozpisałeś i zrobiłeś z dużo o wyjątkach
~ olunkazuzulka
5/28/19, 3:46 PM
ale zasady są poto żeby je łamać. prawda pytajnik
~ szymonek112
5/18/19, 9:33 AM
Pozdrawiam sełdecznie wszystkich i dziękuję za pomoc
~ szymuś123
5/18/19, 9:28 AM
bałdzo fajne
~ Polish potato
4/29/19, 6:09 AM
Niektórzy.
~ Polish potato
4/29/19, 6:08 AM
Przeczytałem wszystkie komentarze i widzę że na serio nie umieją ortografi oraz co tym bardziej normalnie pisać.
~ Ksksks
3/26/19, 6:33 PM
Fajne
~ MANIOMAN
2/23/19, 5:27 PM
thx
~ Gabi
2/23/19, 9:34 AM
Dzięki. Przyda się
~ amigami
2/19/19, 2:13 PM
może być
~ Natasza
2/9/19, 7:08 PM
No właśnie
~ Natasza
2/9/19, 7:07 PM
To jest bardzo mondre ale jak ja mam się tego nauczyć
~ Renia
1/9/19, 10:05 PM
Niezłe byki sadzicie w tych komentarzach - wstyd
~ 123456
12/16/18, 2:52 PM
nuda ale pomaga.,., na jeden dzien.,.,nie wazne!
~ JANUSZ
12/6/18, 5:51 AM
Stanowczo za dułgie ale pomogło :-)
~ ~ > ~
12/3/18, 7:25 PM
No ale i tak mi sie nie chce bo to jednak zasady ( • < • )
~ Janusz i Grażyna Halinowscy
11/20/18, 6:02 PM
Za łatwe
~ Anonim
10/28/18, 4:33 PM
Można było 10 razy krócej i by było lepsze.
~ gucci
10/28/18, 10:10 AM
to mi nie pomoglo lolz tylko utrudniło zycie...
~ gucci
10/28/18, 10:10 AM
to mi nie pomoglo lolz tylko utrudniło zycie...
~ paula
10/18/18, 6:07 PM
Średnie
~ paula
10/17/18, 11:33 AM
zasady - nie dla mnie :) :) :) haha
~ soy luna
10/16/18, 4:25 PM
Nudne zasady ,ale przydatne
~ jAjA
10/16/18, 10:05 AM
NUDY
~ Zuzia
10/2/18, 5:46 PM
Zaproste
~ ktoś
9/11/18, 4:06 PM
pomogło mi
~ Sergiusz
8/14/18, 8:57 PM
Dziękuje
~ Anonim
5/26/18, 10:59 AM
Super
~ Orange shirt boy
5/23/18, 8:15 AM
Nieźle
~ Ola
4/28/18, 9:22 AM
Dzięki
~ seba
4/22/18, 9:54 AM
bardzo fajne
~ Natasza
4/11/18, 6:21 AM
nudne i takie sobie i za długie
~ mask
4/11/18, 6:20 AM
nuda