RZ i Ż – zasady pisowni

We współczesnej polszczyźnie przedniojęzykowo-dziąsłowa bezdźwięczna głoska szczelinowa Ż może być zapisywana jako Ż lub jako połączenie liter RZ. Dzisiaj różnica w brzmieniu nie jest słyszalna. Jednakże przed laty obie głoski wymawiano inaczej. W wyrazach, w których obecnie znajduje się RZ, niegdyś funkcjonowało miękkie R (R’), wciąż obecne w niektórych językach słowiańskich (np. ros. morie a pol. morze). Z czasem, pod wpływem zmian zachodzących w wymowie, dołączyła do niego spółgłoska Ż. W jej sąsiedztwie miękkie R stopniowo zanikało, aż stało się zupełnie niesłyszalne.

Ż – zasady pisowni

Ż piszemy, gdy w wyrazie i w odmianie lub w formie pokrewnej zachodzą następujące wymiany:
    
Ż na DZ, przykłady: koleżanki – koledzy, księża – księdza
Ż na G, przykłady: książka – księga, odważnik – waga
Ż na H, przykłady: watażka – wataha, drużyna – druh
Ż na S, przykłady: niżej – nisko, węższy – wąski
Ż na Z, przykłady: każę ­– kazać, obrażony – obraza
Ż na Ź (ZI), przykłady: zamrożony – mroźny, duży – duzi

W wielu wyrazach Ż występuje po literach R, L, Ł:
Przykłady: rżnąć, zelżał, łże
Od tej reguły istnieją jednak wyjątki, jak np. współrzędny, półrzadka.

Ż piszemy, gdy wchodzi ono w skład partykuły -że lub -ż.
Przykłady: jakże, wszakże, jakiż, takiż

Ż występuje także po literze N w wyrazach zapożyczonych
Przykłady: branża, rewanż

Ż należy pisać też w następujących wyrazach rodzimych: gżegżółka, piegża, mżawka, wżdy oraz zawżdy, a także we wszystkich pochodzących od nich formacjach, Przykład: mży

RZ – zasady pisowni

RZ piszemy, gdy w wyrazie i odmianie lub w formie pokrewnej zachodzą następujące wymiany:
    
RZ na R, przykłady: marzec – marca, wierzyć – wiara  
RZ na RR, przykłady: mirze – mirra, Canberze – Canberra

RZ występuje także w następujących końcówkach wyrazów: -erz, –arz, –mierz, –mistrz
Przykłady: harcerz, tancerz, mocarz, malarz, wodomierz, Włodzimierz, ogniomistrz, kapelmistrz

Od tej reguły istnieją jednak pewne wyjątki:
np. instruktarz (książka z instrukcjami) a instruktaż (szkolenie)
masarz (pracownik masarni) a masaż (masowanie)
słowo lemiesz (element pługa, kość czaszki)

RZ występuje też po następujących spółgłoskach: P, B, T, D, K, G, CH, J. Tutaj warto odnotować, że po spółgłoskach bezdźwięcznych, a więc po P, T, K i CH, RZ wymawiane jest w sposób bezdźwięczny, jak SZ (np. kszak).
Przykłady: przodek, brzeg, strzał, drzwi, krzak, rozgrzany, chrzan, obejrz

Istnieje wiele wyjątków od przedstawionej tu reguły.
Przykłady: babsztyl, bukszpan, całokształt, kształcić, kształt, kształtny, kszyk (gatunek ptaka), odszkodowanie, przedszkole, riksza, ukształtowanie, weltszmerc, wykształcenie, Kapsztad, Łapsze, Pszczyna, Pszów, pszczoła, pszenica, pszenżyto, słupszczanin, hochsztapler.

Wyjątkami od powyższej reguły są także formy wyższe i najwyższe przymiotników utworzonych przez dodanie przyrostka –szy
Przykłady: najlepszy, najszybszy, krótszy, prędszy, największy, najpilniejszy

Po spółgłoskach P, B, T, D, K, G, CH, J piszemy Ż, jeśli dodajemy do nich partykułę –że, np. zróbże, ugotujże. Podobna sytuacja zachodzi wówczas, gdy rozpoczynający się literą Ż rdzeń wyrazu znajduje się po przedrostku zakończonym na jedną z tych spółgłosek (obżartuch, zżyty).

Duża liczba wyjątków oraz zatarcie się różnic w wymowie mogą utrudniać wybór pomiędzy RZ a Ż. Jeśli wymienione tu reguły nie przyniosą ostatecznego rozstrzygnięcia, odpowiedzi należy poszukać w słowniku ortograficznym.

Komentarze

~ JANUSZ
12/6/18 5:51 AM
Stanowczo za dułgie ale pomogło :-)
~ ~ > ~
12/3/18 7:25 PM
No ale i tak mi sie nie chce bo to jednak zasady ( • < • )
~ ~ > ~
12/3/18 7:23 PM
Nienawidze zasad ortograficznych ale to jak tutaj są napisane troche mnie zachęciło :)
~ I co się patrzysz na nick
12/3/18 6:08 PM
Przeczytałem wssystkie wasze głubie komentarze
~ Janusz i Grażyna Halinowscy
11/20/18 6:02 PM
Za łatwe
~ Janusz biznesu
11/6/18 6:38 PM
Janusz już się nauczył teraz w passata i tylko jeszcze Grażyne trzeba nauczyć żeby też coś wiedziała bo to kobieta musi być mądrzejsza trzeba tą strone polecić Więc polecam Janusz biznesu
~ Anonim
10/28/18 4:33 PM
Można było 10 razy krócej i by było lepsze.
~ gucci
10/28/18 10:10 AM
to mi nie pomoglo lolz tylko utrudniło zycie...
~ gucci
10/28/18 10:10 AM
to mi nie pomoglo lolz tylko utrudniło zycie...
~ Pierdolec
10/21/18 10:31 AM
Ale głupie
~ paula
10/18/18 6:07 PM
Średnie
~ paula
10/17/18 11:33 AM
zasady - nie dla mnie :) :) :) haha
~ soy luna
10/16/18 4:25 PM
Nudne zasady ,ale przydatne
~ lalka
10/16/18 4:17 PM
Rz i ż hah a :)
~ xd
10/16/18 3:50 PM
lol
~ luna
10/16/18 10:27 AM
so cute yes no odpowiedz
~ jAjA
10/16/18 10:05 AM
NUDY
~ ssd
10/14/18 11:58 AM
d
~ Zuzia
10/2/18 5:46 PM
Zaproste
~ 45
9/27/18 12:57 PM
Famine
~ lol
9/11/18 4:08 PM
głópie
~ ktoś
9/11/18 4:06 PM
pomogło mi
~ Sergiusz
8/14/18 8:57 PM
Dziękuje
~ Anonim
5/26/18 10:59 AM
Super
~ Orange shirt boy
5/23/18 8:15 AM
Nieźle
~ Ola
4/28/18 9:22 AM
Dzięki
~ seba
4/22/18 9:54 AM
bardzo fajne
~ Natasza
4/11/18 6:21 AM
nudne i takie sobie i za długie
~ mask
4/11/18 6:20 AM
nuda