Spółgłoski – ogólna charakterystyka


Definicja spółgłoski

Spółgłoska jest dźwiękiem, który powstaje w wyniku zbliżenia (częściowe zablokowanie) lub zwarcia (całkowite narządów) narządów mowy.

We współczesnej polszczyźnie wyróżniamy następujące spółgłoski: b, b´, c, c´, ć, cz, d, d´, dz, dź, dż, f, f´, g, g´, ch (zapisywane również jako h), ch´, j, k, k´, l, l´, ł, m, m´, n, n´, ń, p, p´, r, r´, s, s´, ś, sz, t, t´, w, w´, z, z´, ź, ż (zapisywane również jako rz).

Spółgłosek jest więcej niż używanych do ich zapisywania znaków graficznych. Wynika to z faktu, że spółgłoski zmiękczone (np. b’, d’, t’) oznaczamy za pomocą litery I. Przykłady: bis (b’is), bies (b’jes), dip (d’ip), diakon (d’jakon).

Podział polskich spółgłosek

Podstawowy podział polskich spółgłosek powstał w oparciu o następujące kryteria:

— stopień zbliżenia narządów mowy. Wyróżnia się tu:

• spółgłoski sonorne (półotwarte). Je z kolei dzieli się na:
– nosowe: m, m’, n, n’,
– drżące: r, r’,
– ustne: l, l’, ł;
• spółgłoski szczelinowe: f, f’, w, w’, s, s’, ś, z, z’, ź, ż, ch (h), ch’ (h’);
• zwarto-szczelinowe: c, c’, cz, dz, dź, dż;
• zwarte (zwarto-wybuchowe): p, p’, b, b’, t, t’, d, d’, k, k’, g, g’.
      
— miejsce artykulacji. Wyróżnia się tu:

• wargowe:
– dwuwargowe: b, b’, p, p’, m, m’;
– wargowo-zębowe: f, f’, w, w’;
• przedniojęzykowe:
– przedniojęzykowo-zębowe: d, d’, t, t’, c, c’, ł, dz;
– przedniojęzykowo-dziąsłowe: l, l’, r, dż, cz, sz, ż;
• środkowojęzykowe: ć, dź, ś, ź, ń, g’, k’, ch’;
    • tylnojęzykowe: k, g, ch.
      
— udział więzadeł głosowych w artykulacji. Wyróżnia się tu:

    • spółgłoski dźwięczne, np. d, g, b, z;
    • spółgłoski bezdźwięczne, np. t, k, p, s.
      
Warto zaznaczyć, że wszystkie spółgłoski sonorne są spółgłoskami dźwięcznymi. Pozostałe spółgłoski tworzą zaś pary dźwięczna – bezdźwięczna: b-p, b’-p’, d-t, d’-t’, z-s, ż-sz, ź-ś, dż-cz, dź,-ć, g-k, g’-k’. Spółgłoską, która nie ma dźwięcznego odpowiednika jest h.

Pisownia wybranych połączeń literowych

Połączenia kie, ke, gie, ge

— w wyrazach rodzimych oraz przyswojonych zapożyczonych piszemy kie, gie. Przykłady: sukiennik, higiena, lakiernik, okienko.

— w stosunkowo nowych wyrazach zapożyczonych piszemy ke, ge. Przykłady: marketing, agent, poker. To samo połączenie stosujemy w zapożyczeniach grecko-łacińskich, które rozpoczynają się cząstką geo- lub gen-. Przykłady: geografia, geologia, genetyka, generator.

Połączenia kę, gę

— z wyjątkiem czasownika giąć oraz pochodzących od niego form i wyrazów połączenia te zawsze zapisujemy z twardym k lub g. Przykłady: kępa, gęsta.

Połączenia chy i chi

— połączenie chy piszemy w wyrazach rodzimych, np. chytry, chyba, kruchy. Wyjątki stanowią wyraz chichotać, jego pochodne formy oraz czasowniki częstotliwe zakończone na –iwać, np. podkochiwać.

— połączenie chi występuje w wyrazach pochodzenia obcego, np. chinina, chityna, chimera.

Pisownia oboczna s lub sz oraz c lub cz

Oddającą wymowę regionalną pisownię oboczną s – sz dopuszcza się w trzech parach wyrazów: sadź – szadź, seplenić – szeplenić, skarpa – szkarpa.

Pisownia oboczna c – cz występuje w czasownikach, których temat, w formie czasu teraźniejszego, temat kończy się na -cz, których końcówki osobowe to –ę, –esz, które w bezokoliczniku kończą się na –tać lub –otać. Przykłady: drepcesz – drepczesz, chłepcesz – chłepczesz.

Pisownia liter s, z oraz ś, ź przed spółgłoskami wargowymi miękkimi

Pisownia takich połączeń jest zgodna z ogólnopolskimi normami wymowy. Oddają ją następujące zasady:

— s piszemy przed –fi–, przykłady: sfingowany, sfilmowany;

— z piszemy przed –bi–, przykłady zbity, zbierać;

— ś lub z przed –mi– oraz –wi–, przykłady: śmiałek, święto, zmiana, zwierzę;

— s piszemy przed –pi–, przykłady: spinka, spisek. Wyjątkami są słowa śpiewać oraz śpi i pochodne od nich formy.

Warto pamiętać, że dopuszczalna jest wariantywność pisowni śpieszyć się oraz spieszyć się.

Komentarze